This article was written by Demi Karanikolaou for Vimagazino / To Vima Greece - print & digital here
Ιωάννα Σουφλιά: Η άλλη πλευρά του κοσμήματος
«Οι άνθρωποι σήμερα ξέρουν την τιμή των πάντων και την αξία του τίποτα», έγραψε ο Oscar Wilde το 1890 στο Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι. Και ενώ αυτό μπορεί να ισχύει για πολλούς, ο Wilde, δυστυχώς, δεν πρόλαβε να γνωρίσει την Ελληνίδα δημιουργό Ιωάννα Σουφλιά. Η φράση του μου ήρθε ξανά στο μυαλό ένα απόγευμα του Οκτωβρίου, καθώς συζητούσα με την κοσμηματοποιό και κοιτούσα τις δημιουργίες της. Δεν είναι δύσκολο να αναγνωρίσει κανείς ένα κόσμημα της Σουφλιά από μακριά. Η σχεδιαστική της γλώσσα συνδυάζει γλυπτικούς όγκους, γεωμετρικές γραμμές, μινιμαλιστική καθαρότητα και οργανικές φόρμες, συχνά με διακριτικές ελληνικές αναφορές και μια ελευθερία που συναντά κανείς σπάνια στον παραδοσιακά αυστηρό κόσμο του fine jewellery. Γεννημένη και μεγαλωμένη στην Αθήνα, κόρη του πρώην υπουργού Γιώργου Σουφλιά, ανακάλυψε το ενδιαφέρον της για το κόσμημα ενώ σπούδαζε Νομική, εκπαιδεύτηκε στην αργυροχρυσοχοΐα στο Mokume Institute και συνέχισε στο Central Saint Martins του Λονδίνου, απ’ όπου αποφοίτησε με Honours στο Jewellery Design. Η πρώτη της συλλογή παρουσιάστηκε το 2015 και έκτοτε η δουλειά της έχει ταξιδέψει από το Paris Fashion Week μέχρι το PAD London.
Και ενώ οι δημιουργίες της παραμένουν σταθερά μέσα στον κόσμο της υψηλής κοσμηματοποιίας, η χρήση υλικών όπως το μάρμαρο, ο τραβερτίνος και οι custom-cut λίθους, αλλά κυρίως η επιμονή της να αντιμετωπίζει πρώτα το κόσμημα ως φόρμα και ιδέα, την τοποθετούν ανάμεσα στις πιο αντισυμβατικές φωνές της σύγχρονης ελληνικής κοσμηματοποιίας. Υπάρχει κάτι σχεδόν απείθαρχο στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τους παραδοσιακούς κανόνες του χώρου, και το αποτέλεσμα δίνει μια φρέσκια ματιά σε μια πανάρχαια τέχνη που συχνά εξακολουθεί να λειτουργεί με πολύ συγκεκριμένους κώδικες.
«Η έννοια του πολύτιμου για εμένα δεν περιοριζόταν ποτέ στην αξία μιας πολύτιμης πέτρας ή στα καράτια του χρυσού», μου ανέφερε σχεδόν αμέσως η Σουφλιά. «Είναι τόσα περισσότερα πράγματα που προσδίδουν αξία σε ένα αντικείμενο, όπως η ιστορία που βρίσκεται πίσω από αυτό, ο χρόνος και οι παραδοσιακές τεχνικές που απαιτεί το χειροποίητο, το αντικείμενο που δεν παράγεται μαζικά από ένα μηχάνημα, το θάρρος μιας καινούριας ιδέας».
Η ανατροπή του πολύτιμου
Δεν εξεπλάγην καθόλου, αφού αυτή η φιλοσοφία είναι έκδηλη στη δουλειά της. Τρανό παράδειγμα αποτελεί το μάρμαρο, το υλικό που έχει μετατρέψει σχεδόν σε υπογραφή του οίκου της και με το οποίο έχει ίσως ταυτιστεί περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο. Και πώς να μη γινόταν αυτό, όταν πρόκειται για ένα τόσο δύσκολο και μη παραδοσιακά «πολύτιμο» υλικό για τον κόσμο της υψηλής κοσμηματοποιίας; Για τους Έλληνες, όμως, το μάρμαρο έχει πολύ βαθύτερη σημασία. Βρίσκεται στην αρχιτεκτονική, τη γλυπτική και τη συλλογική μας μνήμη, αποτελώντας σχεδόν ένα εθνικό σύμβολο. Αναρωτήθηκα, λοιπόν, τι σημαίνει για την ίδια το να «επιτρέπει» στους ανθρώπους να το φορούν πάνω στο σώμα τους και να το κάνουν τόσο προσωπικά δικό τους. «Το μάρμαρο είναι ένα μοναδικό υλικό το οποίο επέλεξα λόγω όλων αυτών των χαρακτηριστικών που αναφέρατε καθώς και γιατί πίστευα ότι είναι ένα πέτρωμα που θα προσέδιδε μεγάλο ενδιαφέρον στο κόσμημα και ένα σύγχρονο ρόλο και στο αντικείμενο και στο ίδιο το υλικό», εξήγησε. Και ενώ σε επίπεδο συμβολισμού η επιλογή της μοιάζει σχεδόν αυτονόητη, η πρακτική εισαγωγή ενός τόσο διαφορετικού υλικού στον απαιτητικό κόσμο της υψηλής κοσμηματοποιίας μόνο εύκολη δεν θα μπορούσε να είναι. «Την προσπάθεια μου να το εισάγω σε ένα περιβάλλον όπως αυτό της υψηλής κοσμηματοποιίας την ερμήνευσα σαν μια πρόσκληση στο αγοραστικό κοινό να αμφισβητήσει την κλασική εικόνα του καλού κοσμήματος και να τολμήσει να αγκαλιάσει ένα τελικά τόσο πολύπλευρο υλικό», συμπλήρωσε.
Το κόσμημα ως γλυπτό
Το μάρμαρο, όμως, δεν είναι το μοναδικό νήμα στη σχέση της Σουφλιά με τις ελληνικές αναφορές. Ακριβώς το αντίθετο. Διαβάζοντας περισσότερο για εκείνη πριν από τη συνέντευξή μας, μου έκανε εντύπωση ο τρόπος με τον οποίο μιλά για τον πατέρα της και την αγάπη του για την ελληνική κληρονομιά. Παρά τις αναφορές στον ελληνισμό, όμως, βρήκα πολύ ενδιαφέρον το γεγονός ότι η δουλειά της δεν μοιάζει ποτέ απλώς «ελληνική» με τον προφανή τρόπο. Τη ρώτησα πώς καταφέρνει να διατηρεί αυτή τη σύνδεση χωρίς να μοιάζει σαν να κοιτάζει διαρκώς προς τα πίσω. «Στοιχεία της ελληνικής κληρονομιάς βρίσκονται πάντα στη δουλειά μου υποσυνείδητα, θα έλεγα, καθώς η αισθητική μου είναι σμιλεμένη από την ελληνικότητα των οπτικών ερεθισμάτων που είχα και που επέλεγα να αφομοιώσω. Σχεδιαστικά, όταν η επιρροή αυτή συνυπάρχει και με άλλα στοιχεία, τότε παίρνει μια νέα πνοή». Στην κολεξιόν Eidos, για παράδειγμα, δεν επέλεξε να αναπαράγει κυριολεκτικά το κυκλαδικό ειδώλιο, αλλά διατήρησε την αφαίρεση με την οποία αποδίδεται το γυναικείο σώμα και τη μετέφερε σε μια σειρά κοσμημάτων που παραπέμπουν σχεδόν «συνωμοτικά» σε αυτά τα γλυπτά. Η ίδια η συλλογή εξετάζει τη φόρμα, τη θηλυκότητα και τη δύναμη της αφαίρεσης, με το σώμα να λειτουργεί όχι απλώς ως επιφάνεια πάνω στην οποία τοποθετείται το κόσμημα, αλλά σχεδόν ως συνεργάτης του. Μιλώντας για τη γυναικεία φόρμα, η συζήτηση κύλησε φυσικά προς τις φόρμες των ίδιων των κοσμημάτων. Πράγματι, αν και πολλές από τις δημιουργίες της περιλαμβάνουν πολύτιμους λίθους, ξεχωρίζουν περισσότερο για τη γεωμετρία, τις γραμμές και τους όγκους τους. Με αρκετά από τα κομμάτια της να μοιάζουν περισσότερο με μικρά γλυπτά, προορισμένα να φορεθούν πάνω στο σώμα, τη ρώτησα αν αυτός ήταν εξαρχής και ο σκοπός της. «Το κόσμημα προσφέρει ποικίλους τρόπους έκφρασης, εμένα σχεδιαστικά η αφετηρία μου είναι οι γραμμές, ο όγκος, η φόρμα του μέσω των οποίων αφηγούμαι μια ιστορία», μου είπε, πριν συνοψίσει ολόκληρη τη φιλοσοφία της με μία φράση: «Άλλωστε το κόσμημα είναι κατά τη γνώμη μου ένα γλυπτό σε διαφορετική κλίμακα». Αυτή η νοοτροπία ήταν άλλωστε εμφανής ήδη από την πρώτη της συλλογή, Adoucissement, όπου το μάρμαρο μεταμορφώθηκε από ένα υλικό συνδεδεμένο με τη μνημειακότητα και τη μονιμότητα σε κάτι οικείο, πολύτιμο και φορέσιμο.
Η πολυτέλεια του χρόνου
Με τη σχέση της με τα υλικά να γίνεται όλο και πιο ενδιαφέρουσα όσο μιλούσαμε, τη ρώτησα αν τελικά την ελκύουν ακριβώς εκείνα που αντιστέκονται περισσότερο στον σχεδιαστή. «Ανάλογα με το τι επιθυμώ να αφηγηθώ οδηγούμαι και στην επιλογή των υλικών», μου εξήγησε. Σε αρκετές συλλογές της έχει χρησιμοποιήσει custom-cut πέτρες, από χρυσοπράσιο και χαλκηδόνιο στην Atelier μέχρι μάρμαρο στην Adoucissement και τραβερτίνο στην Bo-Bo. «Η αντίσταση του υλικού είτε στην κλίμακα είτε στις γραμμές του σχεδίου “αναγκάζει” τον σχεδιαστή να επανεξετάσει, να διαφοροποιήσει και τελικά να αφιερωθεί θεωρώ σε άλλο επίπεδο στο κόσμημα που προσπαθεί να δημιουργήσει. Και αυτή η διαδικασία προσφέρει μια άλλη αξία στο προϊόν». Τα λόγια της περιέγραφαν μια αντίληψη της δεξιοτεχνίας πολύ μακριά από τη γρήγορη φύση της σύγχρονης βιομηχανίας. Η πολυτέλεια σήμερα γίνεται συχνά γρήγορη και άμεσα αναγνωρίσιμη, γεμάτη λογότυπα, hype και μια διαρκή ανάγκη για το επόμενο νέο αντικείμενο. Αναρωτήθηκα, λοιπόν, πώς βλέπει αυτή την πραγματικότητα μια δημιουργός της οποίας η δουλειά ζητά σχεδόν το αντίθετο: χρόνο, παρατήρηση και αφή. «Νομίζω ότι το κοινό έχει κουραστεί από την ταχύτητα με την οποία κινείται η μόδα και δυστυχώς σε πολλές περιπτώσεις και το κόσμημα», μου είπε. «Κατά τη διαδικασία σχεδιασμού και υλοποίησης όλων μου των συλλογών έχω αμφιταλαντευτεί ανάμεσα στην πίεση για το εμπορικό και την πίστη μου ότι αξίζει να δημιουργείς κάτι που έχει την δική σου ταυτότητα, που έχει βγει από τον δικό σου κόσμο, στον δικό σου χρόνο». Φυσικά, δεν έχει αλλάξει μόνο ο ρυθμός με τον οποίο καταναλώνουμε το κόσμημα, αλλά και ο λόγος για τον οποίο το αγοράζουμε. Όλο και περισσότερες γυναίκες επιλέγουν πλέον κοσμήματα για τον εαυτό τους, χωρίς να περιμένουν μια επέτειο, έναν γάμο ή κάποιο άλλο «μεγάλο γεγονός». Αναρωτήθηκα αν αυτή η μετατόπιση επηρεάζει τελικά και τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται οι ίδιοι οι δημιουργοί. «Για να είμαι ειλικρινής πάντα σχεδίαζα έχοντας στο μυαλό μου γυναίκες, γυναίκες που αντιμετωπίζουν το κόσμημα ως μέσο έκφρασης της προσωπικότητάς τους και της αισθητικής τους και που αγοράζουν οι ίδιες αυτά που επιθυμούν. Είναι πολύ ευχάριστη εξέλιξη αυτή η αλλαγή στην αγορά και αν το δούμε από άλλη ματιά θα έπρεπε να έχει συμβεί πολύ καιρό πριν».
Το μέλλον είναι «out of the box»
Ίσως αυτή η αλλαγή να εξηγεί και κάτι άλλο που παρατηρεί κανείς όλο και περισσότερο στους κύκλους της μόδας στο Λονδίνο και το Παρίσι. Παρά την πληθώρα μεγάλων οίκων που επενδύουν πλέον δυναμικά και στο κόσμημα, για όσους είναι περισσότερο μυημένοι στο στιλ ένα κομμάτι από έναν ανεξάρτητο designer μπορεί να έχει μεγαλύτερη σημασία, αλλά και περισσότερο cultural currency, από ένα πιο «προφανές» κόσμημα ενός παγκόσμιου οίκου. Έχει αλλάξει, λοιπόν, και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το status και το τι θεωρούμε πραγματικά ξεχωριστό; «Η δουλειά ανεξάρτητων designer έχει περισσότερο visibility και χαίρει πλέον εκτίμησης από το αγοραστικό κοινό, κάτι που ξεκίνησε δειλά περίπου την προηγούμενη δεκαετία», συμφώνησε η Σουφλιά. «Νομίζω ότι οι πελάτες αναζητούν τον χαρακτήρα, να “δουν” την ματιά του σχεδιαστή πίσω από το αντικείμενο, να αποκτήσουν κάτι το οποίο προήλθε από την ανάγκη να επικοινωνήσει κάτι, καθώς επίσης είναι πλέον “ευαισθητοποιημένοι” ως προς την αξία του χειροποίητου και όχι του mass produced».
Σε μια εποχή όπου η τεχνολογία αλλάζει τον τρόπο που ζούμε και η αίσθηση του μέλλοντος μοιάζει συχνά αβέβαιη, η δεξιοτεχνία έχει κάτι σχεδόν παρήγορα σταθερό. Το κόσμημα, άλλωστε, είναι μια αρχαία τέχνη που εξακολουθεί να επιβιώνει μέσα σε ένα απολύτως σύγχρονο πλαίσιο. Με πάνω από μία δεκαετία πορείας στον χώρο, ρώτησα την Ιωάννα Σουφλιά τι είναι αυτό που εξακολουθεί να την ενθουσιάζει όταν σκέφτεται το μέλλον του κοσμήματος. Τι θα ήθελε πραγματικά να δει να ανθίζει τα επόμενα χρόνια, είτε στα υλικά και τις τεχνικές είτε απλώς στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι επιλέγουν και φορούν τα κοσμήματά τους; «Αυτό που ήδη με συνεπαίρνει στον χώρο του κοσμήματος και που ελπίζω να συνεχιστεί και στο μέλλον είναι το πόσο out of the box σκέφτονται πολλοί σχεδιαστές είτε σε επίπεδο υλικών είτε ως προς τις φόρμες τους και η ανταπόκριση που βρίσκει αυτή η προσέγγιση στο αγοραστικό κοινό», μου απάντησε. «Out of the box», επανέλαβα μέσα μου. Ίσως τελικά αυτός να είναι και ο μόνος τρόπος για να δημιουργηθεί κάτι πραγματικά καινούργιο, κάτι ιδιαίτερο που να έχει λόγο ύπαρξης. Αυτή να είναι και η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά του σύγχρονου κοσμήματος: όχι πόσο κοστίζει, αλλά γιατί άξιζε να δημιουργηθεί εξαρχής. Το κόσμημα σήμερα δεν χρειάζεται απαραίτητα να εντυπωσιάζει με πολλά καράτια ή με ένα όνομα αναγνωρίσιμο από την άλλη άκρη του δωματίου. Μπορεί να ξεχωρίζει για μια νέα ιδέα, για τη δεξιοτεχνία του ή απλώς για τον χρόνο και τη σκέψη που κρύβονται πίσω από τη δημιουργία του. Στη δουλειά της Σουφλιά, ένα κομμάτι μάρμαρο μπορεί να σταθεί δίπλα σε χρυσό και διαμάντια χωρίς να χρειάζεται να απολογηθεί, ακριβώς επειδή η αξία του αρχίζει από κάπου αλλού.